Bir lale soğanı kaç öküz eder?

Semper Augustus

Aşağıdaki makale NTV Tarih dergisinin Mart 2009 sayısındaki “Ekonomik Krizler Tarihi” dosyasında yer aldı. Dosyanın yazarı iktisatçı Hayri Kozanoğlu. Dosyanın tamamı çok ilginç. Aşağıdaki makale lale üzerinden yürüyen ve sonrasında çöken bir ticari sistemin hikayesini özetliyor.

1637 Lale Felaketinin tohumlarını Türkler attı

Kanuni’nin Hollanda Kralı’na yolladığı lale soğanlarıyla başlayan süreç büyük bir ekonomik değer yaratmış; bugünkü krizde büyük vebali olan vadeli kağıtlar ilk kez o devirde kullanılmış; henüz toprağın altındaki lale soğanları üzerine sözleşmeler düzenlenmişti.

Lale çılgınlığı, finansal krizler tarihinde kendine özgü bir vaka olarak her zaman hatırlanmayı hak eder. Kitaplar tulip (Iale) kelimesinin fiziksel benzerlik nedeniyle, Türkçe “türban”dan türediğine kayıt düşüyor. Zaten felaketin tohumları 1562’de Kanuni Sultan Süleyman’dan Hollanda kralına armağan olarak bir sandık lale soğanının Antwerp limanına indirilmesiyle atılır. Lale

Hollanda’da 1637’de yayımlanan Tooneel van Flora (Çiçek Yetiştirmenin incelikleri) adlı kitap

sevgisinin bir çılgınlığa dönüşmesi için, Hollanda’nın bir dünya gücü olarak yükselmesini, rafine zevklerin yaygınlaşmasını, yani 1630’ları beklemek gerekecektir. Lalenin 160 türü arasından özellikle birinin, kırmızı beyaz çiçeği ve maviye çalan sapıyla “Semper Augustus”un yıldızı parlar. Tek bir lale soğanı, servet karşılığı alıcı bulmaya başlar. Lale bir sosyal fenomen haline gelir. Hollanda’nın her şehrinde, leziz şaraplar ve yemekler eşliğinde lale soğanı ticaretinin gerçekleştiği kulüpler açılmıştır. “Semper Augustus” adı verilen tek bir lale soğanına, dört buğday yükü; sekiz arpa yükü; sekiz semiz öküz; on altı semiz domuz; yirmi dört semiz koyun; dört büyük fıçı şarap; sekiz fıçı bira; dört fıçı tereyağı; bir ton peynir; iki yatak; dört takım elbise, iki gümüş ibrik ve bir binek arabası verilerek sahip olunabilir.

1637’de, Tulipomania’nın dördüncü yılında köpük patlar; herkes aynı anda satışa geçer, fiyatlar dibe çakılır. Hem soylular, hem baca temizleyicileri, hem çiftçiler “lale mağduru” olmuştur. Henüz toprağın altından güneş ışığına çıkmamış lale soğanları üzerine sözleşmeler düzenlenmiş, mahsul bile alınmadan bu kağıtlar defalarca el değiştirmiştir. Ama artık kimse sözleşmelerin gereğini yerine getirmeye yanaşmamaktadır. Kısa sürede kendi zenginlerini yaratan bu alımlı çiçek, zamanla iflasların sorumlusu haline gelir.

Dünyanın en zengin yatırımcısı Warren Buffet’in “finansal kitle imha silahları” diye nitelediği, bugün saplandığımız krizde önemli vebali bulunan “opsiyon, futures” gibi türev enstrümanların ilk kez lale çılgınlığı sırasında keşfedildiğini de unutmamak gerekir.

Bir Cevap Yazın